تبلیغات
مِنْ کُنُوزِ الْجَنَّةِ الْبِرُّ وَ إِخْفاءُ الْعَمَلِ وَ الصَّبْرُ عَلَى الرَّزایا وَ کِتْمانُ الْمَصائِبِ. از گنجهاى بهشت; نیکى کردن و پنهان نمودن کار[نیک] و صبر بر مصیبتها و نهان کردن گرفتاریها (یعنى عدم شکایت از آنها) است. امام علی (ع) BOOTS
مجله سیزده59
تصاویر برگزیده
إنّ الله معنا ، ولا فاقَةَ بنا إلى غیرِه ، والحقَّ معنا فلن یوحِشَنَا مَن قعدَ عنّا .. ونحن صنائعُ ربّنا والخلقُ بعدُ صَنائعُنا. (الغیبة للشیخ الطوسی ص172) Verily, Allah is with us and we have no need to other than Him; right is with us so we won't be distressed by those who desist from helping us; we are the willing tools of our Lord and people are our willing tools. (Al-Ghayba, by shaykh al-Toosy P. 172)
شناختBOOTS


همه می پرسند چرا بوتس ؟! بوتس نماد سروان بی ادعایی است ،که جان خود را در راه حفظ اسلام وآرمان های خط امام (ره) و مقام معظم رهبری فدا کرده اند . گروه نویسنده گان بوتس این نماد را یاد آور این تکلیف و وظیفه در محوریت و بینش حفظ اسلام و آرمان های انقلاب اسلامی می داند .
با سپاس احترام گروه فرهنگی بوتس
جایگاه سیاسی زنان در عصر رسول اعظم (ص)
با نگاهی گذرا به کسانی که در ابتدا به اسلام گرویدند متوجه می شویم که ، زنان علی رغم شرایط سخت و محدود کننده و سنت گرا در آن عصر، حضور چشمگیر در واقعیت جامعه داشتند و با جان و دل و حال از حوزه معارف دین عاشقانه دفاع می کردند و انواع شکنجه ها را تحمل می کردند و از سرمایه مادی و جایگاه اجتماعی خود در راه اسلام وحضرت پیامبر اکرم(ص) استفاده می کردند.
بدون تردید اگر کسی بخواهد سنت باطل و فرسوده ای را زیر پا گذارد و دین جدید را بپذیرد و علیه همه ی ارزش های گذشته موضع بگیرد، هم نبوغ فکری و سیاسی می طلبد و هم روح بندگی و تقید به ارزش ها و به خصوص در زمانی که مردان شهامت سنت شکنی نداشته باشند و زنی در چنان شرایط در عرصه مبارزه با باطل و گزینش حق حضور یابد، بدون شک نیست، مگر توان درک حقایق، روح مسئولیت و بینش عمیق سیاسی و زیر نظرداشتن جریانات حاکم در جامعه.
در یک نگاه زن در عصر جاهلی موجودی تبعی بود و هیچ گونه استقلالی نداشت که قبل از ازدواج دقیقاً تحت ولایت و سرپرستی پدر بود و با اختیار وی ازدواج می کرد و پس از ازدواج تابع اراده همسر و اختیار او بود و هدف از انتخاب همسر، ارضای جنسی و بقای نسل به حساب می آمد، ولی با طلوع فرهنگ دینی تغییر چشمگیری در موقعیت و شأن زنان به وجود آمد و ارزش آن ها را در ایجاد نقش سیاسی به اثبات رساند.

زن مسلمان همگام با مردان در عرصه سیاست
اگر در سیاست تصمیم گیری بر اساس اراده عقل و تدبیر برای خیر و صلاح مردم باشد پس این نقش به عهده ی چه کسانی می تواند باشد؟ مثلاً اگر حاکمیت بر سرنوشت مردم باشد باید از فعالیت های پیرامونی غافل نباشد و در صورتی که امر فعالیت شامل یک قلمرو زندگی شود، بدون تردید فعالیت دو جنس از زن و مرد را در برمی گیرد و طبیعی است که در حاکمیت و سیاستگذاری یک جامعه همه ی افراد موجود در آن واحد فعال نیستند و بلکه به طریق خاص سیاسی این امر تجلی می یابد، همانند: رأی گیری، مبارزه علیه ظلم، طاغوت ستیزی و انجام خدمات مردمی.
در فرآیند جامعه سازی توده های مردم به گونه ی دسته جمعی در این راستا و به شکل خاصی مشارکت داده می شوند و توده های مردم هم از زنان و مردان هردو تشکیل شده اند و اما در مورد نقش زنان در عرصه سیاسی و تعیین سرنوشت از صدر اسلام تا کنون مصادیق و نمونه های فراوانی وجود دارد؛ زیرا که سیاست بخشی مهمی از زندگی انسان ها را تشکیل می دهد و اگر شخصی و یا گروهی از کنار مسائل جاری و سرنوشت ساز به سادگی و بی تفاوتی بگذرد، بدون شک آسیب پذیر می گردد.
از آن جا که «در واژه شناسی، سیاست، معنای حکم راندن بر رعیت و اداره کشور به شکل قدیمی و مدرنش، حکومت و ریاست کردن، داوری، جزاء، تنبه، صیانت حدود و ملک، اداره امور داخلی و خارجی کشور است»،[1] پس پیداست که زنان نیز همانند مردان مسئولیت ها و وظایفی دارند که نقش آنان را در اداره و تعیین سرنوشت جامعه مشخص می نماید و از رهگذر پیوند نیازها و ایده آل های زندگی، تشریک مساعی را در امورات زندگی و به خصوص سرنوشت ساز امت اسلامی ضروری می سازد و در این فرصت از مقال برای تبیین بهتر این موضوع به برخی آن ها می پردازیم:
وقتی اسلام در جزیرة العرب گسترش یافت، زنان در عرصه اجتماع حضور داشتند و از آن جا که دین مخاطبش همه ی انسان ها است و به انسان به عنوان یک هویت جمعی می نگرد، پس یک سلسله مسائل را به عنوان وظایف انسانی در جامعه برای او ضروری می داند. قرآن که اصول و پایه ی ارزش گذاری را در میان امت اسلامی به عهده دارد در باب جایگاه مؤمن (مرد یا زن) در فرآیند بسترسازی سیاسی و دفاع از ارزش های مکتبی چنین فرموده است:
﴿إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا کَانُوا مَعَهُ عَلـٰی اَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتَّی یَسْتَاْذِنُوهُ﴾[2]؛
«مؤمنینی راستین کسانی هستند که هم از نظر عقیده به خدا و پیامبرش معتقدند و هم از نظر درک مسائل اجتماعی و هوش جمعی، جامعه را خوب می شناسند و در مسائل جمعی همواره حضور دارند و منزوی نیستند.»
بدون تردید امر جامع که در قرآن از آن یاد شده است، همان مسائل جمعی یک جامعه و نظام است. مسائل جامعه چنان به هم گره خورده است که بی تفاوتی بدان در حقیقت بی تفاوتی در برابر نیازها و مشکلات خودش می باشد و از نمونه های امر جامعه و فراگیر در واقع همان مسائل جمعی یک نظام است ، مثلاً نماز جمعه یک امر جامع است و تظاهرات علیه طغیان و استکبار، حضور در انتخابات و... صدها نمونه از این قبیل امر جامعه هستند.[3]
نقش سیاسی زنان از آن جا هویدا می گردد که هم از شرایط و اوضاع پیرامون اطلاع یابد و در برابر آن احساس مسئولیت نماید و هم در رفع موانع و مشکلات آن در کنار مردان در پی چاره باشند.
اگر ما سیاست را تدبیر امور و درک واقعیت های حاکم و زدودن موانع پیشرفت و اصلاح جامعه بدانیم، پس زنان که عضو جامعه اند و نیازهای مشترک دارند ناگزیرند تا در پی اصلاح امور مردم تلاش ورزند و مهم ترین شاهد بر جواز حضور زنان در جامعه، آیات سوره نمل در باب فرمانروایی ملکه سبا است، زنی که حاکم سرزمین خود بود و جامعه را اداره می کرد:
﴿قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوکَ إِذَا دَخَلُوا قَرْیَةً اَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا اَعِزَّةَ اَهْلِهَا اَذِلَّةً وَکَذٰلِکَ یَفْعَلُونَ﴾[4]؛
«پادشاهان هنگامی که وارد منطقه آبادی شوند آن را به تباهی می کشند و عزیزان آن جا را ذلیل می کنند. کار آنان همان گونه است.»
مهم ترین پیام این آیه معرفی یک زن مدبر و خردمند است که تحت تأثیر عواطف و احساسات قرار نمی گیرد و به خوبی و عاقلانه بر مردمش حکومت می کند.
در حوزه ی فرهنگ دینی، زن افزون بر اداره ی خانه و مسئولیت تربیت فرزندان که از عمده ترین وظایف وی به حساب می آید، در بسیاری از مسائل سرنوشت ساز جامعه با مردان شریک است و بی نقش نبودن زن در مدیریت جامعه او را از حصار خانه به صحنه های اجتماع می کشاند و این نه تنها با عفاف و حفظ حجاب که وظیفه دیگر اوست، منافات ندارد و بلکه او را در انجام بهتر مسئولیت های اجتماعی یاری می کند. آن چه با انجام وظایف او منافات دارد، وجوب خانه نشینی است، امری که اسلام هرگز طرفدار آن نیست.[5]
پس وقتی زن مجبور نباشد تا در حصار تنگ خانه بماند و نقش فراتر از محیط خانه نیز دارد، معلوم است که نقش سیاسی او انکارناپذیر می شود.

عدم تفاوت زن و مرد در نقش سیاسی
زنان و مردان هرچند از نقطه نظر ترکیب فزیکی و برخی از غرایز درونی تفاوتی قابل توجه دارند، ولی آن ها نمی توانند در نقش و تعیین سرنوشت و در فرآیند جامعه سازی و اداره ی آن تغییر ایجاد نموده و نقش زنان را کاهش دهد؛ مثلاً: علی رغم آن که مرد و زن در خلقت وحدت نوعی دارند و در استعدادهای انسانی و از جمله استعداد عقلانی مساوی هستند، ضعف و شدت عاطفی خود به خود زمینه ظهور و شکوفایی عقل و قوای دفاعی را در زنان محدود می سازد و در مردان رشد و توسعه می دهد و علاوه بر آن، ضعف و شدت عاطفی و عقلانی با وظایف تکوینی زن و مرد نیز تناسب دارد و به همین دلیل مردان به جهت آن که کمتر از زنان تحت تأثیر ساختار عاطفی خویش قرار دارند، از حیث قدرت عقلانی خود به خود بر زنان برتری پیدا می کنند و بر عکس، زنان به جهت غلبه و قدرت عاطفی بر مردان غالب شده و آن ها را تحت تأثیر روانی خود قرار می دهند و در نتیجه مردان از حیث عاطفی و زنان از حیث عقلانی نسبت به یکدیگر احساس نیاز می کنند.[6]
زنان اگرچه در برخی از حوزه ها (کشش ها و غرایز درونی) با مردان تفاوت دارند، ولی این به آن معنا نیست که نقش و جایگاه آنان در حوزه نیازهای اجتماع نادیده گرفته شود:
«اسلام همان طور که در سایر امور برای زنان شخصیت حقوقی قائل است، در مسائل اجتماعی و سیاسی نیز برای زن شخصیت حقوقی قائل است، دخالت زن را مانند مرد در تمام فعالیت های اجتماعی و شئون سیاسی جایز می داند و هیچ فرقی بین آن دو از این جهت نمی گذارد.»[7]

نقش زن مسلمان
زن در زمانی که اسلام در مکه طلوع نکرده بود، دوران مظلومیت را پشت سر گذاشته، ظلم ها و ستم های فراوان و گوناگونی را تحمل کرده و محدودیت هایی را دیده بود. او رنج زن بودن را چشیده بود و با طلوع خورشید تابناک اسلام از محرومیت و بی چارگی به کرامت، برخورداری از شأن و عزت بهرمند گردید، جایگاه از دست داده را به دست آورد و بهترین موقعیت پیدا نمود و از حصار تنگ تعصب جاهلیت بیرون آمده در تعیین سرنوشت خود و دیگران نقش چشمگیری به دست آورد و ثابت کرد که زنان می توانند همدوش مردان در ایجاد تحول کمی و کیفی در جامعه نقش مؤثر داشته باشند.
زنان در عصر نبوی (چه در عصر ترویج دین به صورت مخفی و یا در زمان آشکارسازی مکتب) حضور فعال و قابل توجه داشتند و برای تحقق اسلام از خودگذشتگی نشان داده و اقدامات مدبرانه ای نمودند که برای تبیین موضوع به برخی از جلوه ها و مصادیق آن اشاره می شود:

1. تحمل سختی در راه اسلام
زنان در صدر اسلام در کنار مردان سختی های طاقت فرسایی را تحمل نموده و در راه دین و دفاع از ارزش های توحیدی تلاش ورزیدند و حتی در این راستا جان خود را قربانی نمودند. در زمانی که اسلام به تازگی به سرزمین عربستان پاگذاشت، فرهنگ انسان دوستی و تکریم شخصیت زن را به ارمغان آورد:
در آن فضای اختناق و خفقان که به شدت با اسلام و مسلمانی برخورد می شد و کمتر کسی جرأت می نمود به این آیین حق و حقیقت، گرایش پیدا کند و پشت پا به خدایان چوبین و بی جان سرزمین عرب بزند، شیرزنان حقیقت جویی بودند که با آگاهی کامل از پیامدهای گرویدن به حق و شکنجه های جان فرسایی که از سوی جاهلان جلادصفت روزگار انتظارشان را می کشید اسلام اختیار کردند و مسلمانی برگزیدند. زنان آزادی و آزادگی اختیار نمودند و از قید و بند شیطان صفتان تاریخ نهراسیدند. آنان عزت و سربلندی برگزیدند و در برابر فرومایگان سر تعظیم فرود نیاوردند و تا آن اندازه راسخ و استوار بودند که مرگ و مردن هم نتوانست آنان را از پیمودن راه، بازشان دارد؛ از جمله ی این زنان نامدار، حضرت خدیجه، همسر باوفای رسول خدا(ص) بود که در همان آغازین روزهای ظهور اسلام مسلمان شد و در روزگارانی که جاهلیت بر دل های مردم عرب حکمرانی می نمود و اسلام هیچ گاه و پایگاهی نداشت، وی نخستین کسی بود که نور اسلام را به دل خویش راه داد.[8]
سیاست تنها شیوه درک اداره و سرپرستی نمی تواند باشد. درک موقعیت و شرایط زمان، انتخاب شیوه ی جدید و تغییر در مشی زندگی و نیز رد سنت ها و ارزش های گذشته بیانگر بینش عمیق و ژرف است که آدم های فهمیده و باتدبیر دارند و با شعور و درک سیاسی که دارند، از وضع موجود راضی نبوده و با مواضع اقدامی علیه سنت و نظام کهن شوریده و در پی تغییر وضع موجود برآمد اند؛ چون خدیجه و سایر زنان که در عصر نبوی بر تمام علائق سنتی و مالی خویش پشت نموده و در کنار پیامبر(ص) به دفاع از ارزش های اسلامی پرداختند.
یکی دیگر از این زنان، «سمیه»، مادر عمار یاسر است که از نخستین مسلمانان تاریخ بود، وقتی ابلیس منشان روزگار از اسلام آوردن سمیه خبر یافتند، او و همسر و فرزند تازه مسلمان شده اش را در بند نمودند و زیر آفتاب سوزان مکه شکنجه دادند، تا از اسلام برگردند و اما آن ها نه تنها باز نمی گشتند که با هرشکنجه بیش از پیش در ایمان خویش راسخ تر می شدند.
پیامبر اسلام(ص) از ریگزار داغی که آنان را در آن جا عذاب می دادند، عبور کرد و چشمش به آنان افتاد که در نهایت بی رحمی شکنجه می شدند ... آن حضرت به آنان فرمود: صبر و تحمل پیشه کنید ای آل یاسر، پاداش شما بهشت خواهد بود. و در نهایت سمیه در زیر شکنجه های ابوجهل جام شهادت را سرکشید و رنج ها را تحمل نمود و اما ننگ ذلت را نپذیرفت. او شهید شد و با شهادتش نامش را در شمار شیرزنان تاریخ به عنوان شهید اسلام ثبت نمود و تاریخ زن را با نام خودش مزین ساخت.[9]
در زمانی که سران و سردمداران قریش در مکه به خاطر منافع شخصی و حفظ مصالح قومی به گرد بت های چوبی و سنگی می چرخیدند و تنها راه سعادت دنیا و آخرت را در این می دیدند، زنان در همان فضای بی تفاوتی و کج اندیشی در پی اصلاح راه خود و ترسیم نمودن خط مشی دیگران تلاش ورزیدند و وارد عرصه ایجاد تفکر دینی و درهم شکستن طلسم بت پرستی و خرافه گرایی گردیدند و علاوه بر سمیه، زنانی دیگر نیز بودند که با عمل و شیوه انتخاب راه صحیح خود، سد راه جولانگاه کافران شدند و رسول اکرم را در نشر و گسترش اندیشه دینی یاری رساندند، که به طور اجمال به برخی از آن ها که در راستای حفظ دین جانفشانی کردند می پردازم:
الف. یکی از آن شیرزنان که با بینش ژرف و حرکت عاقلانه الگوی اصلاحگری در تاریخ بشری گردید «زنیره» بود که علی رغم فضای اختناق و موانع اجتماعی و سیاسی مکه به دین اسلام رو آورد که در نتیجه مشرکان مکه او را به جرم مسلمانی در بند کردند و شکنجه اش دادند. از وی می خواستند تا اسلام را رها کند، ولی هرگز نپذیرفت و قدمی به عقب برنگشت و آنقدر پایمردی کرد که از شدت شکنجه دو چشمش نابینا شد.[10]
ب. زن دیگری که در راستای پیروزی اسلام و مبارزه با ستم و کفر تلاش ورزید و هرچند که شکنجه اش دادند، نه تنها از راه خویش بر نگشت که حتی شکنجه گران را نیز با عمل و مقاومت خالصانه ی خود به سمت دین اسلام جذب نمود، «ام شریک عامری» از قریش و از طایفه عامر بود. او در مکه مسلمان شد و سپس به طور پنهانی به تبلیغ اسلام در میان زنان قریش پرداخت و آنان را به رو آوردن به این مکتب الهی دعوت نمود. سران مکه از کار وی آگاه شدند و او را دستگیر و سپس از مکه تبعید نمودند. او را سوار شتر برهنه ای کرده و سه شبانه روز بی آب و غذا رهایش نمودند.
او را از مسیر بیابان های داغ و سوزان می بردند و هرگاه می خواستند در جایی بار بیفکنند، دست و پایش را می بستند و در برابر آفتاب سوزان می گذاشتند و خود غذا می خوردند، ولی او را گرسنگی و تشنگی می دادند و تا پای مرگ شکنجه می کردند و اما او نه تنها از اسلام برنگشت، بلکه آنان را هم مسلمان کرد.[11]
نه تنها زنانی که در مکه بودند و با شنیدن دعوت رسول خدا(ص) حصارها و محدودیت ها را در هم شکسته، در کنار پیامبر خدا(ص) قرار گرفتند، بلکه زنانی نیز در عرصه فعالیت های فکری و سیاسی آمدند که کیلومترها از مکه دور بودند. با توجه به درک واقعیت های اطراف و کشف حقایق، فاصله ها را طی و خود را در گروه مسلمانان رساندند؛ از جمله این زنان می توان به آن بانوی اصفهانی اشاره کرد که پیش از سلمان فارسی به عشق اسلام، ترک وطن کرده و خود را به محضر پیامبر(ص) رسانیده و اسلام آورده و راهنمای سلمان فارسی برای رسیدن به پیامبر شده بود،[12] راه های سخت و دشواری ها را پشت سر گذاشت و تمام علائق اجتماعی و محدودیت های محیطی را نادیده گرفت تا خود را به رسول خدا(ص) رساند. او «ام ایمن» بود که پای پیاده و بدون زاد و راحله تنها در گرمای طاقت فرسای بیابان، راه مکه و مدینه را پیمود تا به پیشگاه پیغمبر برسد.[13]
آن چه از مطالب ارائه شده در باب شخصیت و نقش سیاسی زنان در فرآیند پیشرفت اسلام به دست می آید آن است که زنان هرچند در وضعیت اختناق آمیز قرار داشتند و محدودیت های اجتماعی مانع تصمیم گیری و انتخاب خط مشی سیاسی و اجتماعی آنان می شد، آن ها علی رغم موانع و دشواری های فیزیکی و اجتماعی، به اسلام روآوردند و برخلاف جریان حاکم موضع گرفته و پنجه نرم کردن با معضلات و اصلاح فکر و رفتار جامعه را بر ماندن در درون حصارهای تنگ قبیله ای، اعتقادی و حتی جغرافیایی ترجیح دادند و بر تارک جهل پرستی و خرافات فرود آمده جامعه را در راستای زندگی ایده آل دینی و یکتاپرستی متحول ساختند.

2. تقویت حکومت اسلامی
از نمونه های دیگر که نقش سیاسی زنان را در عصر نبوی به اثبات می رساند، حمایت و تقویت حکومت اسلامی توسط زنان بود. زنان مسلمان در قالب های مختلف به پشتیبانی معنوی و مادی نظام اسلامی و تشکیلات مدیریتی آن پرداختند. هرگاه حکومت اسلامی نیازمند کمک و حمایت بود، رسول الله(ص) مسأله را با مردم در میان می گذاشت، زنان هم چون مردان امر رسول الله(ص) را اطاعت کرده و به یاری او می شتافتند.
از جمله هنگامی که مهاجرین به مدینه رسیدند بنا به دستور رسول(ص) به عنوان مهمان به خانه انصار وارد شدند. «ام شریک» که زنی غنی و توانگر بود، از مهمانان چند که برای ملاقات رسول الله(ص) آمده بودند، پذیرایی کرد.[14] مهاجران در خانه های انصار جای گرفتند و از آنان پیرایی می شد و می توان گفت که زنان انصار هم نقش اساسی در استقرار مهاجران در مدینه داشتند.
بدیهی است که این امر در همبستگی مسلمانان و نیزحمایت از حکومت اسلامی نقش بسزایی داشته است و حمایت از یک حکومت تنها به حمایت های سیاسی خلاصه نمی شود و می توانیم که تقویت بنیه اقتصادی حکومت در شرایط بحرانی و از بین بردن فقر و نیازمندی مسلمانان، اثر بسزایی در پایداری و ثبات سیاسی یک حکومت دارد و از این رو حمایت مالی خدیجه و سایر زنان از پیامبر(ص) در شرایط دشوار اقتصادی بدون تردید در پیروزی اسلام و در نتیجه تشکیل حکومت اسلامی و استحکام آن بسیار مؤثر بوده است.

3. تبلیغ از مکتب
از آن جا که دیانت از سیاست جدا نیست، پس بدون تردید تلاش در جهت تبیین و گسترش آموزه های دینی از آن جا که یک وظیفه و تکلیف است می تواند سیاست تبلیغی به حساب آید.
زنان که عضو مؤثر در ترکیب اجتماع هستند، نقش تعیین کننده در ایجاد تحول افکار و موضع گیری جامعه دارند، موقعیت و مخاطب شناسی جزو ویژگی های یک فرد سیاسی است که زنان عصر نبوی علی رغم شرایط سخت حاکم بر سرنوشت آنان در عرصه فعالیت های تبلیغی آمده و دوشادوش مردان به تبیین آموزه های دین پرداختند و در این راستا سختی ها را بر خود پذیرفتند و گفتنی است که واکنش زنان در برابر بدعت ها و ضد ارزش های حاکم در مکه و دفاع از حقوق و جایگاه خود چیزی است که در عصر نبوی بسیار قابل توجه بود و در این فرصت از نوشتار به برخی از مصادیق آن می پردازیم:
حضور در عرصه سیاسی با بیعت با رسول اکرم (ص)
قرآن کریم زن را هم چون مرد مسئول، متعهد و مستقل معرفی کرده است و به او حق داده است که در مسائل اصلی خود تصمیم بگیرد و در انتخاب روش سیاسی و حکومتی شخصاً اقدام نماید.
چنان چه پس از صلح حدیبیه به امر خداوند متعال بیعت و پیمان عده ای از زنان با پیغمبر اکرم(ص) مورد پذیرش قرار گرفت.[15]
خداوند هم در این باره در قرآنش فرموده است:
﴿یَا اَیُّهَا النَّبِیُّ إِذَا جَاءکَ الْمُؤْمِنَاتُ یُبَایِعْنَکَ ... فَبَایِعْهُنَّ ...﴾[16]؛
«ای پیامبر، هنگامی که زنان مؤمنه به حضور تو آمدند تا بیعت کنند، با آن ها بیعت کن.»
در تاریخ صدر اسلام و عصر نبوی زنان مسلمان در صحنه سیاست حضور فعال و چشمگیر داشتند و منظور از سیاست همانا نقش تعیین کننده ی آنان در مورد سرنوشت خود و جامعه ی خود بوده است و هرمورد که مربوط به سرنوشت مردم می شده بدون تردید مربوط به سیاست است.
زنان همانند مردان در مسائل مختلف و سرنوشت ساز تشریک مساعی داشتند و بیعت کردن زنان با پیامبر(ص) در شرایطی که زن هیچگاه در مسائل سیاسی و اجتماعی میدان داده نمی شدند، جایگاه قابل توجه است و قرآن همان طور که از بیعت مردان اسم برده، از بیعت زنان هم اسم برده است و یا با پیغمبر اکرم همان گونه که مردها بیعت کردند، زن ها هم بیعت کردند و البته این بیعت به معنای رأی دادن به پیغمبری حضرت نبود و بلکه با بیعت پیمان بستند که به آن چه که پیغمبر(ص) فرموده است عمل کنند و یا پیمان می بستند که از پیغمبر(ص) حمایت کنند. مثل بیعت «لیلة العقبه» که در آن جا یکی دو زن از جمله «نصیبه جراح» بیعت کردند و این خود نوعی مداخله در امور سیاسی و تعیین سرنوشت است.

1. بیعت زنان
زنان در دو مرحله با پیامبر اکرم(ص) بیعت کردند. نخستین مرتبه ی آن قبل از هجرت انجام گرفت که از میان بیش از 70 نفر از مسلمانان 3 نفر از زنان نیز شرکت داشتند و این بیعت به نام «بیعت عقبه» در تاریخ ثبت و معروف گردید.
بیعت دوم زنان پس از هجرت انجام گرفت و در این مرحله زنان به طور رسمی با رسول خدا(ص) بیعت نمودند و پیمان به این صورت انجام پذیرفت که پیامبر اکرم(ص) دستور فرمودند تا ظرفی پر از آب آوردند و فرمان داد تا مقدار عطر به داخل آن آب ریختند و سپس حضرت دست مبارک خود را در میان آن ظرف گذاردند و آیه ای را که مواد این پیمان را در برداشت تلاوت فرمودند و آن گاه از جا بلند شده و به زنان دستور دادند: هرکس حاضر است با شرایط یادشده با من بیعت کند دست در میان ظرف آب کرده و رسماً وفاداری خود را به این مواد اعلام کند.[17]
مواد یاد شده که رسول خدا(ص) که تأیید به شرایط آن می کند در قرآن کریم چنین آمده است:
«ای پیامبر، وقتی که زنان می آیند تا با تو بیعت کنند که هرگز شرک به خدا نیاورند، سرقت و زنا نکنند و اولاد خود را به قتل نرسانند و بر کسی افترا و بهتان نبسته و فرزند را به دیگری نسبت ندهند و با تو در امر نیک و معروفی مخالفت نکنند، بدین شرایط با آن ها بیعت کن و برایشان از خدا غفران طلب نما.»[18]
زنان به شرایط یادشده در آیه قرآن را با جان و دل قبول کرده با رسول خدا(ص) بیعت کردند؛ و البته پیشاهنگ این حرکت مبارک، فاطمه بنت اسد، مادر حضرت علی(ع) بود.[19]
دقت در محتوای پیمان نشان می دهد که مواد بیعت، اختصاص برای زنان ندارد، بلکه مواد پیمان از تعهدات و وظایف مشترک زنان و مردان مسلمان می باشد؛ مثلاً نفی شرک، دوری از دزدی و پرهیز از زنا و پیروی از دستورات رسول خدا(ص) شامل هردو قشر می گردد.
برخی از مفسران بخشی از مفاد پیمان را در ارتباط با نقش زنان در امور خانه داری و تدبیر منزل دانسته اند. و به خصوص شرایطی چون حفظ عفت در روابط خانوادگی، طهارت نسل، دوری از دزدی و الحاق فرزندان به غیر شوهر را بیشتر در ارتباط با وظایف زنان در خانواده دانسته اند.[20]
آن چه از مضمون و پیام آیه ی یادشده که در باب بیعت زنان با رسول اکرم(ص) بود به دست می آید این است که:
اولاً: مسئله حق رأی برای زنان و به صورت آزاد در زمان در عصر نبوی از اهمیت برخوردار بود که دنیای اطراف مکه و مدینه و کشورهای پیشرفته ی آن عصر هیچ جایگاه و حقی برای زنان در زمینه اظهار نظر و حق رأی قائل نبودند.
ثانیاً: برخلاف عصر حاضر که برای بیعت و رأی دادن شرایط ویژه ای لحاظ نمودند، همانند: ملیت، نژاد، مدرک تحصیلی و برخی از شرایط دیگر که برای زنان دست و پاگیر است، در آن عصر (عصر نبوی) رأی دادن و مشارکت سیاسی در تعیین سرنوشت محدودیت وجود نداشت. زنان با اراده ی خود در صحنه مشارکت سیاسی حضور جدی و آزادانه داشتند.
ثالثاً: امروزه رأی و مشارکت بیشتر روی مصالح شخصی، محدوده ی قومی، حزبی و حتی ملیت دور می زند، ولی مشارکت سیاسی و حضور در عرصه رأی گیری و مفاد بیعت برای مردان و به خصوص زنان برای حفظ مصالح انسانی و رشد و کمال و نیز ریشه کن سازی زمینه های گناه مانند دزدی، شرک و... بود.

2. بیعت نوعی پیمان سیاسی
بیعت در حقیقت یک پیمان سیاسی بود که در چنان شرایط خطیر صورت می گیرد و شرکت زنان در چنین شرایط سرنوشت ساز از چند نظر قابل توجه و خطیر بود: از یک سو نقش سیاسی زنان را در عرصه امور سیاسی و تعیین سرنوشت امت اسلامی نشان می داد و از جانبی جایگاه و موقعیت زنان را تثبیت می کرد؛ زیرا که در گذشته این قشر از هیچ گونه حق و به خصوص در زمینه ی سیاسی نداشتند. بیعت زنان پیش از هجرت و پس از هجرت صورت گرفت و هرچند که در هردو مقطع نقش سیاسی زنان را در عرصه سیاسی می رساند، ولی پیمان زنان که در سال سیزدهم بعثت انجام گرفت از آن نظر خطیرتر است که هنوز دشمنان قریش اسلام مقهور نگردیده بود و مسلمانان به ثبوت سیاسی و حاکمیت نرسیده بودند و از این رو برای بیعت کنندگان و به خصوص زنان سخت و تهدید کننده بود.

3. بیعت در سال سیزدهم بعثت
زنان که در سال 13 بعثت با رسول خدا بیعت کردند هرچند محدود بودند، ولی از نظر اهمیت بسیار چشمگیر و سرنوشت ساز بود؛ زیرا که از یک سو سد را شکستند و در صحنه سیاسی حضور یافتند و از سوی دیگر برای زنان مسلمان فخر بزرگی به حساب آمدند؛ «نسیبه بنت کعب بن عماره» که به نام «ام عماره» مشهور است، یکی از دو زنی است که در بیعت عقبه دوم در سال سیزدهم بعثت با رسول الله(ص) بیعت کرد. «اسماء بنت عمرو بن عدی» با کنیه «ام منیع» زن دیگری است که در این بیعت شرکت داشت.[21]

4. بیعت پس از هجرت
پس از هجرت نیز زنان همدوش مردان در عرصه می آمدند و با رسول اکرم(ص) بیعت می نمودند. رسول الله(ص) پس از هجرت به مدینه با تمامی مسلمانان بیعت کرد و از آن پس نیز هرکس از مسلمانان که هجرت می کرد با رسول الله(ص) پیمان می بست. «اسماء بنت یزید بن السّکن» زنی فاضلی بود که به «خطیبتة النّساء» ملقب شد. او در سال اول هجری بر اساس محتوای آیه 12 سوره ممتحنه با رسول(ص) پیمان بست. گویند او اولین زن از انصار بود که در میدنه با رسول(ص) بیعت کرد.[22]
در مورد دیگر نیز یاران آن حضرت با ایشان بیعت کردند که زنان نیز حضور داشتند. پس از صلح حدیبیه در سال هفتم هجرت مجدداً مسلمانان اعم از زن و مرد با رسول خدا(ص) بیعت کردند. این پیمان به «بیعت رضوان» مشهور است.[23] از جمله زنان شرکت کننده در این پیمان «سلمی بنت قیس بن عمر» است که به «ام المنذر» مشهور است.[24]
زنانی که برای بیعت با رسول خدا(ص) به حضور ایشان شرفیاب می شدند گاهی همراه مردان در یک زمان شرکت می کردند و گاهی هم با دسته ای از زنان و برخی وقت ها هم جداگانه و به تنهایی به حضور رسول خدا(ص) می رسیدند و با ایشان پیمان می بستند. چنان چه «ام عماره» و «ام منیع» همراه جمعی از مردان با رسول(ص) پیمان بستند، ولی «ام عطیه»، «امیمه بنت رقیقه»، «اسماء بنت یزید»،[25] «عمیره بنت المسعود الانصاریه»، «سلمی بنت قیس»[26] به همراه جمعی از زنان بیعت کردند و کسانی به تنهایی نزد رسول اکرم(ص) حاضر شدند و پیمان بستند بی شمارند. از آن جمله ی آنان «سوداء بنت عامر».[27]
رسول خدا هیچگاه در زمان بیعت با زنان با آنان مصافح نکرد. خود آن حضرت در این زمینه فرموده است:
«من با زنان مصافحه نمی کنم و سخنم با صد زن همانند سخنم بایک زن است.»[28]
پیامبر اکرم(ص) روش را برای اجرای برنامه بیعت با زنان به این شکل به کار می برد:
«گاهی دست راست مبارک خود را در ظرف آبی فرو می برد و هرکس از زنان که می خواست با او بیعت کند، دستش را در ظرف فرو می کرد.»[29]


بازدید : بازدید : بار          02:01 ب.ظ | پنجشنبه 25 اردیبهشت 1393          نویسنده : سردبیر مجله بوتس          نظرات


نوروز 1393 مبارک باد
آمار کاربران

بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : نفر
كل مطالب : نفر
آخرین بروز رسانی :

امكانات